२०७८ साउन २२ गते / 6th Aug 2021, Friday
investment investment

शिक्षा र कोरोना महामारीको सन्देश

शिक्षाको राष्ट्रिय, वैयक्तिक र सामाजिक उद्देश्य हुन्छन् । शिक्षाले व्यक्तिको आवश्यकता, सामाजिक चाहना र राष्ट्रको अपेक्षा पूरा गर्नु पर्दछ । महान् दार्शनिकद्वय प्लेटो तथा अरस्तुका अनुसार शिक्षाको उद्देश्य नागरिक जीवनका लागि आवश्यक ज्ञान आर्जन गर्नु हो, जसले आदर्श राज्य निर्माण गर्न सघाउँछ । नागरिक जीवनका लागि ज्ञान, सीप र स्वभाव चाहिन्छ । सामाजिक जीवनमा नैतिक आचरण र सामुदायिक भावना विकास गर्न सक्नु पर्छ । आधुनिक राज्य प्रणालीमा पनि शिक्षाका आधारभूत उद्देश्य परिवर्तन भएका छैनन्, परिमार्जित भएका छन् ।

शिक्षाले व्यक्तिको मानसिक क्षितिज उघ्रिन्छ, सबै प्रकारको चेतनाको स्तरलाई फराकिलो पार्दछ ताकि व्यक्ति जागरुक, सिर्जनशील र विवेकशील बन्न सकोस् । शिक्षाले व्यक्तिलाई बोझिलो बनाउन हुँदैन । ज्ञान, सीप र असल चरित्र निर्माण गर्ने शिक्षा नै वास्तविक शिक्षा हो । राज्य प्रणालीको स्तर, मुलुकको समृद्धि, सामुदायिकता र सभ्यता सबै शिक्षाका परिणाम हुन् । त्यसैले, असल आचरणसहितको सीपयुक्त नागरिक उत्पादन गर्नु राज्यको प्राथमिक दायित्व हो । व्यक्तिमा अन्तर्निहित सम्भावनालाई उजागर गरी सीपयुक्त बनाउन राज्य र विश्वसंस्थाहरु क्रियाशील रहन्छन् । समाजको स्वरुप पनि शिक्षाले नै निर्धारण गर्दछ । विश्व एक्काइसौं शताब्दीमा प्रवेश गर्नै लाग्दा आउँदो शताब्दीको स्वरुप कस्तो हुने भन्ने अनुमान र अध्ययनमा फ्रेडरिको मायोर, कोफी अन्नानहरु बेस्सरी लागि परेका थिए । स्वतन्त्र विचारक र सार्वजनिक बौद्धिकहरु पनि शताब्दीका लागि कस्तो शिक्षा भन्ने विषयमा चिन्तनशील थिए । विचार, चिन्तन र चिन्ताका परिणाम नै शिक्षा क्षेत्रमा पुनर्बोध सम्भव हुँदै आएको छ । तर, ज्ञान र प्रविधिको निरन्तर बिष्फोट भइरहेको विश्वसमाजमा सिर्जित ज्ञान तथा प्रविधिको उपयोगमा अनुकूलित हुँदै थप नवप्रवर्तनमा क्रियाशील हुने शिक्षा चाहिन्छ । अन्यथा, शिक्षा र समाजको सम्बन्ध सन्तुलित हुँदैन ।


एक्काइसौं अद्र्धसदीतिर पुग्दा के कस्तो शिक्षा चाहिएला भने युभल हरारी जस्ता दार्शनिकहरु अनुमान लगाइरहेका छन् । सर्वव्यापी शिक्षा, जीवनोपयोगी सीप र सिर्जनशीलता साझा निष्कर्ष हो । शिक्षाको उज्यालो घाम र सीप विकास गर्ने अवसर सबैलाई उपलबध गराई सबै प्रकारका अभाव, असमानता र विपन्न्ता निर्मूल पार्न सकिन्छ भन्ने मान्यतामा राज्यहरु निर्दिष्ट छन् । तर, अल्पविकसित मुलुकहरु आधारभूत शिक्षा साक्षरता, माध्यमिक शिक्षा सीप र उच्च शिक्षा प्रतिस्पर्धामुखी बनाउनेतर्फ खासै उपलब्धि दिन पछि परे । परिणामतः अभाव, विन्नता, बञ्चिती र बेरोजगारीको समस्यामा मुलुकहरु रहिरहे । शिक्षा र श्रमबीच सम्बन्ध टुट्यो, शिक्षितहरु त झनै काममा हुनुपर्ने हो तर शिक्षित व्यक्ति श्रममा होइन टेवुलमा, कुराकानीमा र अक्षरमा जाने प्रवृत्ति स्थापित भयो । यसले कामकाजी मानिस मात्र नबनाएको होइन, सिर्जना र सकारात्मकता पनि निर्माण गरेन र नागरिकहरुमा उपभोगको संस्कार देखिन थाल्यो । त्यसैले, अल्पविकसित मुलुकहरु अविकासको चंगुलमा फसे, समग्र विकासमा पछि परे ।


नेपालमा शिक्षा विकासको दृष्टिकोण औपचारिक रहँदै आएको छ । शैक्षिक अनुष्ठानहरु नागरिक सीप र स्वभाव परिवर्तनका स्थल बन्न सकेका छैनन्, न त पाठ्यक्रम, पाठ्य वातावरण र शिक्षण विधि नै त्यस अनुरुपको छ । राष्ट्रिय शिक्षा पद्धतिका नाममा २०२८ मा जीवनोपयोगी र व्यवहारिक शिक्षा दिने कार्यक्रम कार्यान्वयन गरिएको थियो । तर, रणनीतिगत सतहीपनका कारण यो परियोजनामा सीमित भयो, पद्धति बन्न सकेन । एक दशकपछि सूचनामुखी औपचारिक शिक्षा पद्धतिमा मुलुक पछिल्तिर मात्र फर्केन, यसअघि स्थापित शैक्षिक मूल्य पनि विनाश भयो, नयाँ प्रणाली स्थापित भएन । त्यसपछि शैक्षिक अभिमुखीकरण उल्टो दिशातर्फ गयो, लगातार ‘टेबुल मानिस’ बनाउने काम हुँदै आएको छ ।

नेपालमा शिक्षा विकासको दृष्टिकोण औपचारिक रहँदै आएको छ । शैक्षिक अनुष्ठानहरु नागरिक सीप र स्वभाव परिवर्तनका स्थल बन्न सकेका छैनन्, न त पाठ्यक्रम, पाठ्य वातावरण र शिक्षण विधि नै त्यस अनुरुपको छ । राष्ट्रिय शिक्षा पद्धतिका नाममा २०२८ मा जीवनोपयोगी र व्यवहारिक शिक्षा दिने कार्यक्रम कार्यान्वयन गरिएको थियो । तर, रणनीतिगत सतहीपनका कारण यो परियोजनामा सीमित भयो, पद्धति बन्न सकेन । एक दशकपछि सूचनामुखी औपचारिक शिक्षा पद्धतिमा मुलुक पछिल्तिर मात्र फर्केन, यसअघि स्थापित शैक्षिक मूल्य पनि विनाश भयो, नयाँ प्रणाली स्थापित भएन । त्यसपछि शैक्षिक अभिमुखीकरण उल्टो दिशातर्फ गयो, लगातार ‘टेबुल मानिस’ बनाउने काम हुँदै आएको छ ।


चालिसको दशकपछि उदारीकरणका नाममा निजी विद्यालयहरु खुले, शैक्षिक विभेदीकरणको संस्थागत भयो, हुने र नहुनेको शिक्षा छुट्टै भयो, शिक्षालयहरु व्यापारिक कम्पनी भए । शुल्क संरचनामा पनि एकरुपता भएन । विकेन्द्रीकरणका नाममा सार्वजनिक शिक्षाको सामुदायीकरण भयो, शिक्षकहरु राजनीतिकृत भए । शिक्षक र शिक्षार्थी दुबैमा अनुशासनहीनता बढ्न गयो । निजी विद्यालयहरु नियमन श्रृङ्खलामा समेटिएनन् । चार विषय विधामा प्राविधिक शिक्षा एवम् व्यावसायिक तालीमका लागि ट्रेडस्कूल खोलिएका छन् । तर, अभिमुखीकरण र प्रशिक्षण सीपको कमजोरीका कारण यसले पनि स्वरोजगारी सिर्जना गर्ने जनशक्ति उत्पादन गर्ने उद्देश्य अपेक्षाअनुरुप पूरा गरेन । डकारलगायत अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरुमा गरिएको प्रतिबद्धताले शिक्षा क्षेत्रमा लगानी भने बढ्न गयो । आवश्यकताभन्दा सामाजिक–राजनीतिक उपभोगका लागि पनि विद्यालय सञ्चालनमा छन् । यी कारणले शिक्षाको व्यवहारिक उद्देश्य सीपयुक्त अनुशासित जनशक्ति उत्पादन गर्न शिक्षा प्रणाली असफल देखियो । शिक्षाले रोजगारी बनाएन, जागिर खोज्ने शिक्षा हाम्रो वास्तविकता बन्यो । शिक्षाले श्रमप्रति सम्मान गरेन, ज्ञान एवम् जानकारीलाई प्रधानता दियो । सकारात्मक संस्कृतिलाई पनि आत्मसाथ गरेन, सामाजिक विश्रृङ्खलताले बढवा पायो । सिर्जना र नवप्रर्तनतर्फ प्रवृत्त भएन, उपभोगवादी संस्कृति देखियो । शिक्षित व्यक्तिहरुमा आफ्नो ज्ञान र सीपप्रति विश्वास र स्वयं उत्साह पनि देखिएन । परिणाम न सीप, न संस्कार न सशक्तिकरण र समानताको अवस्था देखिन पुग्यो ।


बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनस्र्थापनादेखिका आँकडा हेर्ने हो भने शिक्षा लगायत सामाजिक क्षेत्रमा मुलुकले केही प्रगति गरेको सूचकाङ्कहरु हामीसँग छन् । प्राथमिक तहको खुद विद्यार्थी भर्ना दर (१ देखि ५ वर्ष) ९६.५ प्रतिशत, विद्यालय छाड्ने दर ३.६ प्रतिशत, विद्यालयमा रहने अवधि १२.२ वर्ष र छात्र–छात्रा अनुपात १००.१ पुगेको छ । केही वर्षपछि मुलुक नै पूर्णसाक्षर हुने अभियानमा छ । यो राम्रो कुरा हो । तर, यतिले मात्र पुग्दैन । शिक्षा पद्धतिले जीवन पद्धति सुधार गर्न सक्नु पर्छ, जागिर खोज्ने शिक्षा होइन, जागिर बनाउने शिक्षा हुनु पर्दछ । शिक्षा प्रणालीले प्रत्येक व्यक्तिको सुरक्षित भविष्यको ग्यारेन्टी गर्नु पर्दछ । परापेक्षी होइन, स्वाधिन र सशक्त नागरिक भावनाबोध हुने ज्ञान, सीप र स्वभाव दिनु पर्दछ । किनकि, शिक्षा सबै प्रकारको पछैटेपन, भेदभाव र अभाव अन्त्य गर्ने एकैशक्ति हो । जवसम्म शिक्षालाई व्यक्तिको सर्वाङ्गिण विकासको माध्यम बनाउन सकिदैन, यसले सामाजिक समस्या हल गर्ने होइन, समस्याको सिर्जना मात्र गर्छ । समाजले खोजेको शिक्षा बास्तविक मानव विकासको आधार बन्न सक्ने शिक्षा हो, न कि अक्षरमार्फत ज्ञान र जानकारी मात्र लिने शिक्षा । जीवन पर्यन्त सीप र चेतना दिने शिक्षा नै एक्काइसौ सताव्दीको माग हो । दिगो विकास लक्ष्यले पनि यसै कुरालाई जोड दिएको छ ।


कोभिड–१९ ले सबैभन्दा बढी प्रभाव पारेको क्षेत्र सामाजिक क्षेत्र, त्यसमा पनि स्वास्थ्य र शिक्षा हो । कोभिडकै कारण करिव ८७ लाख विद्यार्थीहरु विद्यालय कोठाभन्दा बाहिर पुगे । शैक्षिक शत्र नै हराउँला कि भन्ने चिन्ता र थुप्रै मनोत्रास पनि नरहेको होइन । तर, नेपाल सरकारको हालैको निर्णयले शिक्षा मन्त्रालयलाई शैक्षिक शत्र व्यवस्थापन गर्न र विद्यार्थी स्थानान्तरण गर्न निर्देशन दिएको छ । यसबाट कक्षा दश (एसइइ)को परीक्षा सञ्चालन, व्यवस्थापन र शैक्षिक शत्रसम्बन्धी अन्यौल अन्त्य भएको छ ।


तर, कोभिडको मनोत्रास अझै सकिएको छैन । अभिभावकहरु आफ्ना बालबालिकाको भविष्यप्रति चिन्तित छन् । कतिपय स्थानमा वैकल्पिक सिकाइ र पठनविधि अपनाइएको छ । सामाजिक, भौगोलिक, आर्थिक, प्रविधि पहुँच, शारीरिकलगायतका विविधिताले वैकल्पिक सिकाइ र परीक्षण विधि स्थापित गर्ने चुनौती बाँकी छ । तहगत सरकार र शैक्षिक अनुष्ठानहरुबीच जोखिम संवेदनशीलताका आधारमा विभिन्न विधिमा शैक्षिक गतिविधि सुचारु गर्ने साझा बुझाइ कायम गरी औपचारिक शिक्षण र वैकल्पिक शिक्षण विधिलाई एकअर्काको परिपूरण गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि छ । यसले नयाँ समान्यीकरणको अवस्थामा समाज नपुगेसम्मको एउटा रणनीतिक खोज चाहेको छ ।


बिस्तारै कोभिड–१९ को महामारीबाट विश्व नयाँ सामान्यीकरणतर्फ जाँदैछ । सामान्यीकरणमा गएपनि यसले केही विशिष्ट प्रभाव र सन्देश छाडेर जाँदैछ । हरेक विपत्तिको पहिलो मार गरीब र विपन्नमाथि पर्दछ, कोभिडले पनि त्यहीँ देखाइयो । सामान्य गरिबीमा रहेकाहरु चरम गरिबीतिर धकेलिँदैछन्, न्यून आय वर्गीय परिवारमा गरिबीको सबै स्वरुप देखिँदैछ । किनकि, आपूर्ति श्रृङ्खला टुटेको छ, रोजगारी खोसिएको छ, उत्पादनहरु महङ्गा भएका छन्, गतिशीलता एकदमै सीमित छ । आर्थिक समृद्धि र सामाजिक रुपान्तरण गर्ने अभियानमा यो गम्भीर चुनौती हो । अनेकौं यस्ता चुनौती भविष्यमा पनि नआउँलान् भन्न सकिन्न । यसर्थ, शिक्षा प्रणालीलाई आमूल परिवर्तन गर्ने यो उपयुक्त समय पनि हो । शिक्षा व्यक्ति आफैंलाई बोझिलो हुनु हुँदैन । जीवनोपयोगी शिक्षामार्फत् नागरिक सशक्तिकरण गर्न शिक्षाका संरचनामा आमूल परिवर्तनको आवश्यकता छ । विज्ञका सुझाबहरु फेरि ज्ञानमुखी र अव्यवहारिक हुनसक्छन्, जस्तो विगतदेखि नै देखिँदै आएको छ । सिंगापुरका नेता ली क्यान यूले देश निर्माणको समयमा थोरै सिकाउने, धेरै जान्ने शिक्षामा जोड दिएथे, त्यो व्यावसायमूलक सीप दिने शिक्षा थियो । यसले के पुष्टि गर्दछ भने असल आचरण दिने र सीपयुक्त शिक्षामार्फत् नागरिकलाई सशक्तिकृत गरेपछि धेरै प्रकारका दैनन्दिनी आवश्यकता उसले आफैं पूरा गर्दछ र राष्ट्र निर्माणको बाटो स्वचालित हुन्छ ।


शिक्षाको उल्लिखित उद्देश्य पूरा भएपछि सामाजिक गतिशीलतासँग अनुकूलित हुने क्षमता विकास हुने मार्ग प्रशस्त हुन्छ, व्यक्ति प्रतिस्पर्धी अनि नवप्रवर्तित हुँदै जान्छ । समाजलाई गतिशील बनाउनु र गतिशील समाजसँग अनुकूलित हुँदै जानु शिक्षाको नियम हो, विकासको सिद्धान्त पनि हो । ज्ञान र प्रविधिको विष्फोट भइरहेको एक्काइसौं शताब्दीमा त्यसैसँग अनुकूलित हुँदै जाने स्वचालित प्रणाली विकास गर्न नसकिएमा आजको पुस्ता मात्र होइन, आउने पुस्ता पनि गतावधिक र अस्वाभाविक बन्नेछ । यसखाले चुनौतीले रोजगारी, उपयोग, गतिशीलता, सामाजिक सम्बन्ध, व्यवहार, उत्पादन र आपूर्ति प्रणालीलगायत जीनको सबै पहलूलाई एकसाथ प्रभाव पार्ने निश्चित छ । भविष्य यस्तै हुन्छ भनेर भन्न सकिँदैन तर यस्तो प्रवृत्तिबाट गतिशील छ र चुनौती यसखाले आउँदैछन् भन्न भने सकिन्छ । शिक्षाले स्वाभाविक रुपमा सबैखाले चुनौती सम्बोधन गर्ने सीप, सामथ्र्य र उत्साह सिर्जना गर्नु पर्दछ । अन्यथा, त्यो शिक्षा प्रणाली नै गतावधिक बन्ने छ ।


(नीति व्यवस्थापन, विकास र आर्थिक विधामा सुपरिचित मैनाली नेपाल सरकार, शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयका सचिव हुनुहुन्छ ।)

प्रमुख समाचार

 सिमकार्डमार्फत् सियुजी सेवा: लक्ष्य ३४ लाख विद्यार्थीमा पुर्याउने, जोडिए ५ हजार मात्रै  सिमकार्डमार्फत् सियुजी सेवा: लक्ष्य ३४ लाख विद्यार्थीमा पुर्याउने, जोडिए ५ हजार मात्रै

सरकारले कोरोना महामारीका बेला वैकल्पिक सिकाइका लागि भन्दै ३४ लाख विद्यार्थीलाई सियुजी (क्लोज युजर ग्रुप) सेवामा जोड्ने लक्ष्य राखेपनि जम्मा ५ हजार बाल ...

‘सेल्फ सेन्सरसिप’ले कार्टुन पत्रकारिताको मर्म बच्न नसक्ने निष्कर्ष ‘सेल्फ सेन्सरसिप’ले कार्टुन पत्रकारिताको मर्म बच्न नसक्ने निष्कर्ष

‘सेल्फ सेन्सरसिप’ अर्थात् स्व–नियन्त्रणले कार्टुन पत्रकारिताको मर्म बच्न नसक्ने कार्टुनिष्ट तथा पत्रकारहरुले औंल्याएका छन् । कार्टुन ...

गुरुत्वाकर्षण न्यूटनले पत्ता लगाए भन्ने पाठ परिवर्तन हुनु पर्छ: प्रधानमन्त्री गुरुत्वाकर्षण न्यूटनले पत्ता लगाए भन्ने पाठ परिवर्तन हुनु पर्छ: प्रधानमन्त्री

प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले गुरुत्वाकर्षणको सिद्धान्त पश्चिमा वैज्ञानिक सर आइज्याक न्यूटनभन्दा पनि अघि पूर्वीय विद्वान तथा गणितज्ञ भाष्काराचार्यले ...