२०७८ मंसिर ११ गते / 27th Nov 2021, Saturday
investment investment

नेतृत्व वर्गले लिनुपर्ने शिक्षा





नेतृत्व वर्गले सबैभन्दा बढी कुरा गर्ने विषय भनेको विकास हो । उन्नत किसिमको सुधार बिस्तार तथा सकारात्मक परिवर्तन नै विकास हो । विकासका जतिसुकै रट लगाएपनि तल लेखिएका विकास वा समृद्धिलाई खाने कीराबाट उन्मुक्ति प्राप्त गर्न सकिएन भने विकास भन्ने कुरा केवल ‘आकाशको फल आँखा तरी मर...’ भने जस्तो मात्र हुन पुग्छ ।


१. कानून परिपालनको अभाव— विकास वा समृद्धिको मूल जरो खाने कीरो यही हो । कानूनको सर्वोच्चता विकास र समृद्धिको मूल ढोका हो । यसले नै नागरिकमा समभावको सिर्जना गर्छ । समतामुलक समाजको सिर्जना गर्ने मुख्य जग पनि यही हो । उच्च ओहोदाका व्यक्तिले वा भनौं नेतृत्व वर्गले कानून हातमा लिएर आफ्नो मनमाफिक गर्ने र समाजका कमजोर हैसियतका सर्वसाधारणलाई कानून परिपालनाका नाममा अनेक झमेला टन्टा लगाउने गर्दा सर्वसाधारणमा नेतृत्वप्रतिको श्रद्धा हराउँदै जान्छ । यसले गर्दा सामाजिक एकता भाईचारा सर्वनाश मात्रै हुँदैन कि जति कानून मिच्न सक्यो, उति उच्च हैसियतको भइने सोंचको विकास भई समाजमा अराजकता बढ्दै जान्छ । ‘सानालाई ऐन ठूलालाई चैन’ भन्ने लोककथन यस्तै परिस्थितिको प्रतिविम्बन हो । यस्तो परिवेशले विकास विरोधी प्रवृत्तिलाई प्रश्रय दिन्छ । त्यसैले नेतृत्व वर्गले कानूनका आँखामा सबै बराबरी भन्ने संस्कार स्थापित गर्न प्रयत्नरत हुनु पर्छ ।


२.नातावाद र कृपावाद— यो नेतृत्वको गुभो खाएर थोत्रो बनाउने गबारो हो । नातावाद र कृपावादका गबाराले खाएर नैतिक उचाइ खात्खुत्तै घटेका व्यक्तिहरूका नाम टिपोट गर्ने हो भने ठूलै लगत खडा हुन्छ । त्यसको सबैभन्दा सजिलो उदाहरण २०७४ सालका समानुपातिकमा चुनिने सांसदहरूको नामावली नातावादको हस्को ठस्स आएको धेरैले महशूस गरे । राम्रो व्यक्तिभन्दा हाम्रो व्यक्तिको चयन गर्ने प्रवृत्तिले कि त सङ्गठन तहसनहस भएको कि त आफू नै स्वाहा भएका तमाम उदाहरण पाइन्छन् । जिम्बाबेका पूर्व राष्ट्रपति रोबर्ट मुगावेले श्रीमतीलाई राष्ट्रपति बनाउने धुनमा लाग्दा आफ्नो लामो इतिहास कलङ्कित भएको चर्चा नयाँ नै छ । यसबाट नेतृत्व वर्ग बच्न सकेन भने उसको जस्तोसुकै त्याग, तपस्या, लगाव, मेहनत... सबै यसैगरी माटोमा मिल्न जान्छ । यसै सन्दर्भमा दार्शनिक रूपचन्द्र विष्टसितको एक स्मरणीय घटना छ । एक दिन सांसद रूपचन्द्रका भतिजाले आफूलाई विदेश पढ्ने छात्रवृत्तिका लागि सिफारिश पत्र लेखिदिन भनेछन् । तब रूपचन्द्रले सिफारिश पत्र यसरी लेखिदिएछन्— ‘श्री .... कार्यालय । पत्र बाहक मेरा भतिजा हुन् । उनी... देशमा छात्रवृत्तिमा जान चाहन्छन् । सोका लागि मेरा भतिजा योग्य भए यिनलाई र यिनीभन्दा योग्य अरू कोही भए उनैलाई पठाउनका लागि सिफारिश गर्छु ।’ कस्तो दार्शनिक बोली । कोही कसैलाई नकारात्मक कुरा नबोली आफ्नै मान्छेलाई हटाउनसमेत सिफारिश गरी आफ्नो आदर्श कायम गर्न सक्ने क्षमता !


३. झूठको खेती— कुनै सत्यतथ्य कुरालाई बङ्ग्याउने, तोडमरोड गर्ने, भाँजो हाल्ने काम भयो भने यहाँ राजनीति भयो भन्ने प्रचलन भइसकेको छ । कोही कसैको भवितव्यमा ज्यान गयो भने पनि यो पक्षले मारेको, ऊ पक्षले हत्या गरेको भनी समाजमा झमेला सिर्जना गर्नुलाई ‘लासको राजनीति’ भन्ने गरिन्छ । यस्तै–यस्तै कुराले गर्दा राजनीति सर्वसाधारणमाझ डुङ्डुङ्ती गह्नाउँने गरेको छ । त्यसैले राजनीतिलाई फोहरी खेल पनि भन्ने गरिन्छ । यस्तै विकृति देखेर, भोगेर हास्यव्यङ्ग्यकार भैरब अर्यालले ‘महापुरुषको सङ्गत’ शीर्षकको निबन्धमा यसो भनेका छन्—


चोरीचकारी नगरे चतु¥याइँ हुन्न । दङ्गाफसाद नगरे इज्जतै रहन्न ।
सोझा र सज्जन कवै नलिनू दलैमा । पार्टी चलाउनू सधैं छल औ बलैमा ।।


यस व्यङ्ग्य श्लोकले पनि राजनीतिमा झूठको खेती निकै मौलाउने कुराको सङ्केत गर्छ । एउटा झूठलाई सत्य सावित गर्न खोज्दा सयवटा थप झूठ बोल्नु पर्छ । यसले गर्दा व्यक्तिको व्यक्तित्व त गिर्छ नै, झूठ वक्ताको सोंच र समझमा पनि नकारात्मक पाटो बढ्दै जान्छ । यस्तो हुँदै जाँदा व्यक्ति समाजबाट बाहेक हुने, क्रूर, हिंस्रक, निष्ठूर र अपराधी बन्ने अवस्था आउँछ । यो नकारात्मक प्रवृत्ति निजका शाखा सन्तान र छरछिमेकमा पनि सर्दै जान्छ । कुनै निश्चित स्थान विशेषका बासिन्दा फटाहा, जाली, अपराधी, चोर, डाँका... हुन्छन् भन्ने भनाइको पृष्ठभूमि यिनै क्रियाकलापले सिर्जना गरेका हुन् । त्यसैले आजको विश्वव्यापीकरणको जमानाका नेतृत्व वर्ग पुरानै खोलेटोले सोंचमा नरुमलिई उदार, सत्यवादी हुनुपर्छ भन्ने यो नीति वचनले निर्देश गर्नसक्छ ।
अयं बन्धु रयं नति कलंना लघुचेतसाम् । उदार चरितानन्तु वसुधैव कुटुम्बकम् ।


(यो मेरो ऊ तेरो भन्ने कुरा सङ्कीर्ण सोंचवालाको भनाइ हो । जो उदार सच्चरित्रवाला छ, उसका लागि पृथ्वीका सबैमा समान भाईचारा रहन्छ, हुन्छ । ) यसो भयो भने विकासको लहर चारैतिर फैलिन्छ ।


४. राजनीतिक अनिच्छा— कसैको धेरै आलोचना गरिन्छ भने त्यसमा केही दम छ भन्ने बुझ्नुपर्छ । संसारमा सबैभन्दा आलोचना हुने विषयवस्तु केही छ भने त्यो राजनीति हो । सबै नीतिहरूको मियो हो राजनीति, हातो हो राजनीति । त्यसैले राजनीति बिग्रियो भने अरू सपार्छु भनेर पनि सपार्न सकिँदैन । राजनीति सपार्न राजनेताको इच्छा शक्तिको प्रमुख भूमिका हुन्छ । राजनेता जब इच्छा शक्तिहीन र तदर्थवादी बन्छ, तब विकासले गति लिन सक्तैन । राजनीतिक अनिच्छा भनेको देश विकास तथा उन्नतिको मसानघाट हो, चिहान हो ।


५. शोषण— शोषक— शोषित, पीडक—पीडित... जस्ता कुराहरू राजनीतिका कखरा सिक्दैखेरि कण्ठ हुने कुरा हुन् । शोषणका विभिन्न रूप हुन्छन् । आर्थिक शोषण, सामाजिक शोषण, धार्मिक शोषण, बौद्धिक शोषण, सोझो सरल तरिकाले शोषण हुँदैन । यसका लागि अनेकखालका फट्याइँका तानावाना बुन्ने कुटिल मानसिकताले नै शोषकको परिपञ्च सिर्जना गर्छ । कतिपय अवस्थामा शोषकका भ्रमजालका कारणले शोषितले म शोषणमा छु भन्ने कुरा थाहा पाउन सकेको हुँदैन भने कतिपय अवस्थामा म शोषणमा छु भन्ने कुरा थाहा भएपनि उसका परिवेशजन्य वाध्यताले शोषणविरुद्ध बोल्ने अवस्थामा हुँदैन । ‘भनुँ भने गाउँका मुख्खे, नभनँु भने कुखुरा सकिए’ भन्ने उखान यस्तै परिवेशलाई प्रतिविम्बन गर्न सिर्जिएका हुन् । जसरी ऐंजेरुले स्वस्थ रूखलाई स्वाहा पार्छ, जसरी उपियाँ परेको खसीलाई जतिसुकै दानापानी दिएपनि सप्रिन्न शोषक राजनेता भएका देशको विकास एक दिवा स्वप्ना मात्र हुन्छ । देश कहिल्यै उँभो लाग्दैन । शोषणले देश विकासमा जुकाको हैसियतले अबरोध गर्छ ।


६. ढिलासुस्ती— ढिलासुस्तीलाई देश विकासको फाल्सन पनि भन्दछन् । जसरी अगाडिका दुई खुट्टालाई छोटो डोरी (फाल्सन)ले बाँधिदिएपछि कस्तै पानीदार घोडा पनि उसको वेगमा कुद्न सक्तैन, त्यसरी नै जुनसुकै काममा पनि ढिलासुस्ती गर्ने जुम्सो प्रवृत्तिले विकासलाई गतिहीन बनाइदिन्छ । समय र ग्राहकले कसैलाई पर्खन्न । विकासका लागि पनि यी कुरा सम्झन योग्य छन् । चलाख नेतृत्वले समयलाई उछिन्ने योजना बनाउन सक्छ । समयलाई लगाम लगाउन सक्छ । एक कामदारको एक दिनमा श्रम गर्ने समय भनेको आठ घण्टा हो । यदि कुनै कामलाई चौबीसै घण्टा निरन्तरता दिन उस्तै दक्षता र क्षमता भएका तीन टोली कामदारको व्यवस्था गरियो भने तीन दिनमा हुने काम पहिलो दिनमै हुन्छ । तीन वर्षमा हुने काम पहिलो वर्षमै हुन्छ । जापान, दक्षिण कोरिया, चीनका विकासका चुली छिटोछिटो चुलिने रहस्यमा यस्तै व्यवस्थापकीय राज लुकेको छ । हामी भानुभक्तीय भोलि, भैरब अर्यालको ‘जय भोलि’मा रमाइरहेका छौं । अल्छ्याइँ र जुम्सोपनले कहिल्यै उन्नति प्रगति हुँदैन भनी ‘सुदिनले सुत्न दिन्न, कुदिनले उठ्न दिन्न’ भन्ने लोककथन बनेका छन् । कवि जगन्नाथ गुरागाईँको चर्चित कृति गुणरत्नमालाको एक श्लोक—


अल्छ्याइँ नलिनू उँघी नरहनू निद्रा नधेरै लिनू । क्वैदेखि नडराउनू रिस कतै कैल्यै नउठ्ने हुनू ।।
धन्दा झट्पट छिन्नू फूर्ति रहनू जुम्सोपना छाड्दिनू । विद्यामा धनमा पूरा हुनुपरे यो बानी हर्दम् लिनू ।।


नेतृत्व वर्गले भोलिवादी प्रवृत्तिको जरो उखेल्न सकेन भने देश वा समाजको विकास धागो काटिएको चङ्गा जस्तो अलपत्र हुन्छ ।


७. दास मनोवृत्ति— अपनत्वको अभाव नै दास मनोवृत्ति हो । झट्ट सुन्दा कोही कसैले बाध्य बनाएर दासत्वको शुरुवात हुने जस्तो देखिएपनि खासमा जब व्यक्तिमा म केही गर्न सक्छु भन्ने भावना नामेट हुन्छ तब दास प्रवृत्तिको उदय हुन्छ । जब अपनत्वको अभाव हुन्छ, तब कामको गुणस्तर र गति निकै कमजोर हुन्छ । ‘मर्छन् त बराजुका गोरु, भाँचिन्छ त साधनको हलो’ भन्ने उखानले विकासका लागि जुटाइएको श्रम र स्रोत कसरी ध्वस्त हुन्छ भन्ने कुरा देखाएको छ । कामको मूल्याङ्कन, राम्रो कामलाई प्रोत्साहन पुरस्कार जस्ता कुराले यस प्रवृत्तिलाई केही कम गर्न सकिन्छ । यसैगरी, विकास निर्माणका काममा लगानी र यसको उपादेयताका बारेमा सर्वसाधारणसित अन्तक्र्रिया गर्ने अवसर जुटाउने गरेमा दास मनोवृत्तिलाई हटाउन सकिन्छ । कुनै उत्पादनमुलक संस्थामा कामदारलाई सेयरमा सहभागी गराउनु, कामदारलाई दास मनोवृत्तिबाट मुक्त पार्ने एक राम्रो उपाय हो । यसले कुनै पनि कामको उत्पादकत्व बढ्छ र विकासले गति लिन्छ ।


८. अनुत्तरदायित्व— अनुत्तरदायी प्रवृत्तिलाई विकासको धमिराको रूपमा चिनिन्छ । कुनै पनि कामको जिम्मेवारी प्राप्त भएपछि त्यो काम कति समय र कति लागतमा सम्पन्न हुन्छ भन्ने कुराको पनि किटानी भएको हुन्छ । जिम्मेवारीले उत्तरदायित्वको माग गर्छ । उत्तरदायित्वबिनाको जिम्मेवारीले कुनै पनि कामको सम्पन्नता र प्रभावकारिता खोज्ने अवस्था पनि सिर्जना गर्दैन । जापानको विकासको राजलाई सामुहिक जिम्मेवारी र व्यक्तिगत उत्तरदायित्व भन्ने गरिन्छ । यसका लागि नैतिक सम्वेदनशीलताको खाँचो पर्छ । यसमा अर्काको कमी–कमजोरीलाई आफूले स्वीकार्ने फराकिलो छातीको आवश्यकता एकातिर देखिन्छ भने मेरो कमजोरीलाई उसले आफ्नो भनेर स्वीका¥यो भनेर नैतिक रूपले नतमस्तक हुन सक्ने नैतिक सम्वेदनशीलता पनि हुनु पर्छ । यो जिम्मेवारी समूहको परम आत्मबोधको अवस्था हो । हामी आफ्नै कमजोरीमा पनि दोषादोष गर्छौं । हाम्रो व्यवहारमा जिम्मेवारी हस्तान्तरण हुनसक्ने तर उत्तरदायित्व हस्तान्तरण हुन नसक्ने भनिन्छ । यसले गर्दा नेतृत्वलाई आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्न हरसम्भव प्रयास गर्न घचघचाइरहन्छ । यसले स्रोत र समयको सीमामा काम सम्पन्न गर्न सघाउँछ । त्यसैले नै अनुत्तरदायी जिम्मेवारीलाई विकासको धमिरा भनिएको हो ।


९. वितरण प्रणालीमा भेदभाव— विकास भनेको सेवा सुविधा र उत्पादन आम नागरिले बिना भेदभाव प्राप्त गर्न पाउने अवस्था पनि हो । खाद्य संप्रभूता तथा कुनै उत्पादनका लागि स्थानीयहरूले गर्नुपरेको त्याग वा बेहोर्नुपरेको जोखिमका कारण तोकिएका क्षेत्रका बासिन्दाले थप सुविधा पाउनसक्ने विधिविधानले सकारात्मक विभेदको व्यवस्थालाई भने वितरणमा भेदभाव भएको भन्न मिल्दैन । यसबाहेक लैङ्गिक विभेद, क्षेत्रीय विभेद गरी सेवा सुविधाको वितरण हुने अवस्था आएमा त्यसले राष्ट्रमा ठूलो द्वन्द्व निम्त्याउन सक्छ । द्वन्द्वको आगोमा विकासको रोटी कहिल्यै पाक्दैन ।


१०. अपारदर्शीता— अपारदर्शितामा सधैं षड्यन्त्रको छाँया लुकिरहेको हुन्छ । भनिन्छ, लुकाएर ल्याएको नुनलाई पनि सुनको शङ्का गरिन्छ भने खुला रूपमा ल्याएको सुन पनि नुन होला भन्ठानिन्छ । दुईजना बसेर सामान्य कुरामा कानेखुशी गर्दा अनेक शङ्काउपशङ्का गरिन्छ भने त्यही कुरा समूहमा गरेमा कुनै आशङ्का उब्जने स्थिति आउँदैन । ‘शङ्काले लङ्का जलाउँछ’ भन्ने उखान यही अपारदर्शी अवस्थाले सिर्जना भएको हो । मनमा जे छ मुखमा त्यहीँ र मुखमा जे छ मनमा त्यहीँ भयो भने अपारदर्शी अवस्थाबाट मुक्त भइन्छ । नेतृत्वमा अपारदर्शी भावना देखियो भने सामुदायिक वा भनौं साङ्गठनिक एकतामा खलल पर्छ र विकासका बाटाहरू धूमिल हुँदै जान्छन् ।


११. माथिको मुख ताक्ने प्रवृत्ति— यो दास मनोवृत्तिको झण्डै अर्को रूप हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा त्चष्अपभि मयधल बउउचयबअज पनि भनिन्छ । आफूलाई कमजोर ठान्ने मनोवृत्ति र आफ्नो अधिकारलाई उपयुक्त किसिमले उपयोग गर्न नसक्नेले सधंैभरी अर्काले के आदेश देला र गरुँला भनी बस्छ । आफ्नो कार्य विवरण (त्भचmक या चभाभचभलअभ) मा स्पष्ट नभएको व्यक्तिले सधैं माथिबाट के आदेश आउँछ भन्ने पर्खिरहन्छ । यस्तो मनस्थितिले न नेतृत्वको विकास हुन्छ न त समाजको नै ।


१२. भ्रष्टाचार— भ्रष्टाचारको सोझो अर्थ खराब बानी बेहोर भन्ने हुन्छ । तर हामी सर्वसाधारणले बुझ्ने गरेको कुरा भने आर्थिक अपचलन हो । समाजमा भएका आर्थिक अपचलनका सन्दर्भमा भ्रष्टाचारको कुरा आउने गरेकाले यसको अलिकति अर्थविस्तार (बानी, बेहोराबाट आर्थिक अपचलनतिर), अलिकति अर्थ संकुचन (सम्पूर्ण व्यवहारिक तथा नैतिक क्षेत्रबाट आर्थिकतिर मात्रै खुम्चिएको) र अलिकति अर्थान्तर (सामाजिक तथा नैतिक क्षेत्रलाई छाडेर आर्थिक मात्रै बुझ्ने सन्दर्भ आएको ) भएको जस्तो देखिन्छ । वास्तवमा, प्राकृतिक सत्य र रीत सत्यभन्दा बाहिर गएर गरिने व्यवहार नै भ्रष्टाचार हो । विभिन्न सामाजिक रीतिथितिलाई संरक्षण र संबद्र्धन गर्दै समाजमा विभिन्न काम गर्नुपर्ने हुन्छ । यी रीतिथितिलाई आफ्नो निजी स्वार्थमा प्रयोग गरेर विभिन्न स्रोत साधनको दुरुपयोग भयो भने त्यसले समाजको विकास तथा उन्नतिमा नकारात्मक असर पार्छ । त्यसैले, भ्रष्टाचारलाई समाजको कलङ्क भन्ने गरिन्छ ।


यी विकासका एक दर्जन कीराबाट जोगिन सक्ने नेताको नेतृत्व कालजयी हुन्छ । महात्मा गान्धी, नेल्सन मण्डेला यी कीराबाट जोगिएका नेता हुन् । त्यसैले, उनीहरूलाई उनका देशका नागरिकले मात्रै होइन, विश्वका नागरिकले सम्झने गर्छन्, आदर गर्छन्, सम्मान गर्छन् । लौ नेताजी, विकास खाने कीरो बन्ने कि विकास गर्ने हिरो बन्ने तपार्इँका आफ्नै हातमा छ ।

 

प्रमुख समाचार

 सिमकार्डमार्फत् सियुजी सेवा: लक्ष्य ३४ लाख विद्यार्थीमा पुर्याउने, जोडिए ५ हजार मात्रै  सिमकार्डमार्फत् सियुजी सेवा: लक्ष्य ३४ लाख विद्यार्थीमा पुर्याउने, जोडिए ५ हजार मात्रै

सरकारले कोरोना महामारीका बेला वैकल्पिक सिकाइका लागि भन्दै ३४ लाख विद्यार्थीलाई सियुजी (क्लोज युजर ग्रुप) सेवामा जोड्ने लक्ष्य राखेपनि जम्मा ५ हजार बाल ...

‘सेल्फ सेन्सरसिप’ले कार्टुन पत्रकारिताको मर्म बच्न नसक्ने निष्कर्ष ‘सेल्फ सेन्सरसिप’ले कार्टुन पत्रकारिताको मर्म बच्न नसक्ने निष्कर्ष

‘सेल्फ सेन्सरसिप’ अर्थात् स्व–नियन्त्रणले कार्टुन पत्रकारिताको मर्म बच्न नसक्ने कार्टुनिष्ट तथा पत्रकारहरुले औंल्याएका छन् । कार्टुन ...

गुरुत्वाकर्षण न्यूटनले पत्ता लगाए भन्ने पाठ परिवर्तन हुनु पर्छ: प्रधानमन्त्री गुरुत्वाकर्षण न्यूटनले पत्ता लगाए भन्ने पाठ परिवर्तन हुनु पर्छ: प्रधानमन्त्री

प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले गुरुत्वाकर्षणको सिद्धान्त पश्चिमा वैज्ञानिक सर आइज्याक न्यूटनभन्दा पनि अघि पूर्वीय विद्वान तथा गणितज्ञ भाष्काराचार्यले ...